Jak w średniowieczu lokowano miasta? [FELIETON]

Lokacja nie była założeniem nowego miasta, ale nowym etapem w życiu podgrodzia funkcjonującego przy warownym grodzie, który już istniał. Często lokowanie miasta trwało kilka lat.

Prawo lokacyjne było średniowiecznym zbiorem przywilejów i statutów, którymi lokalny władca (książę lub król) obdarzał zakładane miasto (rzadziej wieś). Zwykle poszczególne lokacje dokonywały się na podstawie pewnego wzorcowego modelu wypracowanego w jakimś miejscu. W XIII i XIV wieku większość miast w naszej części Europy lokowano na prawie lubeckim lub magdeburskim, rzadziej niderlandzkim. W tym pierwszym centrum miasta stanowiła ulica, która przecinała miasto na pół, pełniąc jednocześnie rolę rynku. W prawie magdeburskim od rynku, który stanowił centrum miasta, wychodziły przecinające się regularnie ulice. Większość polskich miast lokowano wówczas na prawie magdeburskim. Wyjątkami były: Szczecin (lokacja w 1243 roku), Elbląg (1237), Tczew (1260) oraz Gdańsk (1261–1263).

Odmianą prawa magdeburskiego (niemieckiego prostego), częściowo prawa śląskiego, niderlandzkiego i kilku innych było prawo chełmińskie, które powstało w wyniku pierwszych dwóch lokacji miast w państwie krzyżackim w Prusach, Chełmna i Torunia. Prawo chełmińskie używane było przede wszystkim do zakładania miast w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach.

Przywilej Chełmiński, który określany jest jako jeden z najważniejszych średniowiecznych dokumentów XIII-wiecznej Europy, z czasem stał się wzorem dla miast zakładanych nie tylko w państwie krzyżackim, ale też w Królestwie Polskim: na Mazowszu, Kujawach i Podlasiu. Ogółem na jego podstawie założonych zostało 225 miast, wśród których znalazł się również Gostynin. Wprowadzał nowatorskie zasady ustrojowe, prawne, gospodarcze i przestrzenne, stosowane powszechnie za zachodzie Europy. Ustanawiał też nieznaną wcześniej instytucję rady miejskiej oraz liberalne przepisy dotyczące służby wojskowej i dziedziczenia.

Prawo chełmińskie miało duże znaczenie dla rozwoju sądownictwa na ziemiach polskich. Ten system wytworzył na terenie dawnej Rzeczypospolitej najwięcej norm prawnych.